czym się różni polska fantastyka

miałam kiedyś taką myśl (z kategorii intuicyjnych wglądów czy też, jak lubię to czasem nazywać, analizy opartej na wajbach), że w polskiej fantastyce nie ma opowiadań, są tylko niespełnione powieści. niespełnione najczęściej przez wymogi okrutnych redaktorów, którzy narzucają jakieś limity znaków, ograniczenia i w ogóle, kiedy człowiek dopiero chciałby wziąć rozpęd i się epicko rozmachnąć.

w weekend kartkowałam drugi tom Emarginacji i w redakcyjnej dyskusji czytałam, że opowiadanie to sama fabuła, że nie ma tam miejsca na pogłębianie postaci, rozwijanie konceptów etc. później czytałam post Bartka Biedrzyckiego, który najpierw narzeka na limity słów w publikacjach zagranicznych i mainstreamowych, a później artykułuje polskofantastyczne podejście do opowiadań w pigułce:

[J]a chcę czytać opowiadania. Fabuły ja chcę. Z tego samego powodu nie przepadam za flash fiction. Króciutki tekst to ekspozycja i puenta. Trzeba mieć dobry warsztat, żeby go dobrze napisać, ale, cóż, wiele powie wam fakt, że jestem fanem „Lamentu miłośnika cegieł”. Fabuła, fabuła, fabuła, to nie pozytywizm, żeby opowiadania służyły tylko prezentowaniu konceptów!

no więc postanowiłam wziąć i się krótko przyjrzeć temu, jak autorzy opowiadań je definiowali i charakteryzowali, jak opowiadanie działa. wikipedia informuje, że faktycznie byli twórcy, jak W. Somerset Maugham czy Hugh Walpole, którzy pisali, że opowiadanie musi mieć fabułę, choć obaj akcentują przede wszystkim obecność momentu kulminacyjnego: Maugham pisze, że w opowiadaniu powinien się znaleźć punkt wyjściowy, moment próby i klimaks; Walpole, że musi się dużo dziać, a na koniec musi być wielki finał i satysfakcjonujące rozwiązanie.

z drugiej strony Anton Czechow postuluje brak początku i zakończenia. Sukumar Azhikode kładzie nacisk na epizodyczność i anegdotyczność. Margaret Atwood stwierdza w jednym ze swoich opowiadań, że zamiast skupiać się na co?, warto pytać jak? i dlaczego?.

oczywiście siedząc w polskiej fantastyce, można po prostu zaakceptować polskofantastyczne normy i próbować zmieścić w opowiadaniu fabułę. nikt tego nie sprawdza. wydaje mi się to jednak dość kontrproduktywne, prowadzi do frustracji, że krótka forma nie jest długa. można zamiast tego spróbować czerpać z tych ograniczeń radość, skupić się tylko na jednym wydarzeniu (jeśli fabułę rozumieć jako ciąg wydarzeń powiązanych relacjami przyczynowo-skutkowymi), zastosować skrót, streszczenie, a może nawet elipsę i niedomówienie, urwać akcję albo w ogóle skupić się na postaci czy, jak na fantastykę przystało, na koncepcie, idei, pomyśle.

gdybym sama miała jakoś charakteryzować specyfikę opowiadania, to pewnie bym powiedziała, że jest w nim miejsce na wszystko – oprócz fabuły.